استفاده از فرمون در کنترل آفات در ایران

مواردی از استفاده از فرمون در کنترل آفات در ایران

فرمون جنسی برای کنترل غیرشیمیایی بید سیب‌زمینی

استفاده از فرمون در کنترل آفات و فرمون جنسی برای کنترل غیرشیمیایی بید سیب‌زمینی برای اولین بار در کشور در موسسه تحقیقات گیاه‌پزشکی کشور ساخته شد. به منظور مبارزه با آفت بید سیب‌‎زمینی فرمون جنسی این حشره توسط محققان این موسسه و با سرپرستی دکتر مهرداد تبریزیان، سنتز و تولید شد. بید سیب‌‎زمینی (Phthorimaea operculella) یکی از مهمترین آفات سیب‌زمینی در ایران است که با توجه به کاربرد مؤثر فرمون در پیش‌آگاهی و یا شکار انبوه آفت برنامه سنتز فرمون جنسی این حشره در موسسه تحقیقات گیاه‌پزشکی کشور و توسط محققان بخش تحقیقات آفت‌کش‌های این موسسه با موفقیت به پایان رسید. فرمون جنسی بید سیب‌زمینی از دو مولکول پیچیده شیمیایی به نام‌های “تراین” و “داین” تشکیل شده است و نمونه سنتز شده قابلیت رقابت با نمونه‌های وارداتی را داشته و از خروج قابل توجه منابع ارزی جلوگیری می‌کند. خسارت بید ‌سیب‌زمینی در انبار و مزرعه تا ۶۰ درصد و در صورت استفاده از تله‌های فرمونی در مرحله برداشت و در کنار روش‌های زراعی مناسب و هم‌چنین نصب این تله‌ها در انبار می‌توان از خسارت این آفت به میزان قابل توجهی جلوگیری کرد (بیگدلو، ۱۳۸۸).

استفاده از فرمون در کنترل آفات و فرمون جنسی جدید برای کنترل کرم سرخ پنبه

کرم سرخ پنبه یکی از مخربترین آفات پنبه در دنیا است و در بسیاری از مناطق آفت کلیدی محسوب می‌شود. این آفت در آسیا، آفریقا و جزایر هاوایی وجود داشته و بیش از مجموع سایر آفات به پنبه خسارت وارد می‌سازد. این آفت محصول پنبه را تا ۵۰ درصد کاهش داده و میزان روغن دانه‌ها را پایین می‌آورد. حداقل خسارت سالانه این آفت در مصر ۱۰ درصد تخمین زده شده اما معمولا خسارت بالاتر می‌باشد. در جزایر هاوایی طی سال ۱۹۱۵ آلودگی قوزه‌ها به این پروانه ۵۰ تا ۹۹ درصد برآورد شده و ۵/۰ تا ۹/۰ الیاف را نابو ساخته است. طبق مطالعات انجام شده توسط Schwartz از سال ۱۹۴۵ تا ۱۹۸۰ مجموع خسارت افت بدون انجام عملیات کنترلی در آمریکا ۶۱ درصد برآورد شده است و خساراتی برابر ۹ درصد برای زمانی که آفت مورد کنترل قرار گرفته محاسبه شده است. هزینه کنترل این آفت نیز ۲۲ دلار در هر هکتار بوده است و ارزیابی خسارت محصول نیز ۱۳ درصد یا ۴۱۵۰ تن برآورد شده است. در غرب آمریکا این آفت بیش از ۲۰۰ هزار هکتار از مزارع را آلوده نموده است. آستانه اقتصادی این آفت هنگامی فرا می‌رسد که آلودگی بالای ۱۵-۵ درصد باشد. در هند در دهه ۱۹۷۰ خسارت آفت برابر با ۲/۲۰ درصد یا ۲۳۴ هزار تن برآورد شده است. در چین این آفت ۱۰ درصد محصول را از بین می‌برد و کاهش الیاف در این کشور تا ۱۷-۲۶ درصد می‌رسد. در سودان Darling در سال ۱۹۵۱ خسارت بالقوه آفت را ۷/۱۰ درصد محصول محاسبه نموده است. در مصر در سال ۱۹۸۵ از تله‌های فرمونی برای کنترل کرم سرخ پنبه استفاده شده است و کاهش ۲/۲ درصدی محصول در این نوع مبارزه در برابر ۵/۴ درصد کاهش محصول با استفاده از سموم ثبت شده است. محصول مزارعی که در آن‌ها فرمون استفاده شده است ۳۴۵۰ کیلوگرم در هکتار برآورد شده در حالی که محصول مزارع سم‌پاشی شده ۳۱۰۰ کیلوگرم در هکتار می‌باشد (بیگدلو، ۱۳۸۸).

این آفت برای کشورهای آمریکا و روسیه با وجود آلودگی‌های بخشی از آن‌ها قرنطینه‌ای محسوب می‌شود و برای ایران نیز جزو آفات قرنطینه داخلی می‌باشد. وجود کرم سرخ پنبه از سال ۱۳۱۶ در جنوب ایران ثابت شده است و کنترل و جلوگیری از انتشار آن یکی از مهم‌ترین وظایف سازمان حفظ نباتات تا کنون بوده است. این آفت تنها در استان سیستان و بلوچستان در شهرستان چابهار، دشت یاری و باهوکلات روی پنبه‌های خودرو دیده می‌شود (بیگدلو، ۱۳۸۸).

استفاده از فرمون در کنترل آفات  و فرمون‌های مصنوعی برای تعیین و ردیابی و کنترل این آفت به کار می‌روند. بدام اندازی حشرات بالغ با استفاده از فرمون gossyplure در حد وسیعی به کار می‌رود و می‌تواند ۸۰-۶۰ درصد جمعیت آفت را کاهش دهد. بدام اندازی فرمونی هم‌چنین برای ریشه‌کنی آفت نیز کاربرد دارد. استفاده از فرمون‌های جنسی gossyplure و virelure از بکارگیری سایر روش‌های سنتی مبارزه اقتصادی‌تر است. استفاده از فرمون در اول فصل همراه بکارگیری سموم به خصوص هنگامی که جمعیت آفت پایین است مفید می‌باشد. در پرو فرمون در مبارزه تلفیقی مورد استفاده قرار می‌گیرد و هم‌چنین در هند از فرمون‌ها برای ریشه‌کنی آفت استفاده می‌شود. البته در تمام حالات gossyplure موفق عمل نمی‌کند. در پاکستان ترکیبی از آفات پنبه شامل کرم خاردار در اول فصل نیاز به سم‌پاشی وسیعی دارند که اثر منفی روی سودمندی فرمون‌ها خواهند داشت. استفاده از فرمون برای اشباع نمودن محیط پنبه برای سرگردان کردن حشرات بالغ و عدم پیدا نمودن حشرات ماده توسط نرها کاربرد دارد (بیگدلو، ۱۳۸۸).

ردیابی کرم گلوگاه انار Spectrobates ceratonia در رفسنجان و استفاده از فرمون در کنترل آفات

فرمون جنسی سانتاموس ساخت کشور کانادا جهت ردیابی پروانه کرم گلوگاه انار در شهرستان رفسنجان نصب شد و در صورتیکه دوام و ماندگاری این فرمون خوب باشد می‌توان از آن جهت جلب حشرات نر کرم گلوگاه انار استفاده کرد. این فرمون باعث جلب حشره نر پروانه کرم گلوگاه انار و در نتیجه باعث کاهش جفت‌گیری و تخم‌ریزی شب‌پره انار و نهایتا کاهش خسارت و آلودگی انار می‌شود (بیگدلو، ۱۳۸۸).

پیش‌آگاهی کرم گلوگاه انار Spectrobates ceratonia

نوع فرمون، فرمون جنسی است و برای پیش‌آگاهی پیشنهاد می‌گردد، در این موارد هر هفته تعداد حشره روی تله شمارش می‌گردد. فرمون تزریق شده بداخل Septa می‌تواند طی ۴-۶ هفته به آهستگی آزاد گردد. تله‌ها بلافاصله بعد از نصب فعال و شروع به شکار می‌کنند. در ابتدا شکار بیشتر انجام می‌گیرد ولی به مرور از قدرت شکار کاسته می‌شود. برای شکار کرم گلوگاه پیشنهاد می‌گردد از تله دلتا استفاده گردد و لور در قسمت فوقانی تله نصب و به هیچ عنوان با سطح چسبی تله در تماس نباشد (بیگدلو، ۱۳۸۸).

کاهش جمعیت سوسک شاخدار خرما Oryctes elegans

سوسک شاخدار خرما از مهمترین آفات خرما است که موجب ایجاد خسارت در نخلستان‌ها می‌شود به طوریکه بنا بر گزارش‌های موجود، خسارت این آفت بین ۵ تا ۲۰ درصد برآورد شده است. مبارزه شیمیایی در کنترل سوسک شاخدار خرما تاثیری ندارد اما با نصب تله‌های فرمونی، می‌توان جمعیت آفت را به میزان قابل توجهی کاهش داد و به این طریق ضمن حذف روش شیمیایی، به مبارزه با آن پرداخت. ایران با سطح زیر کشتی برابر ۱۸۴ هزار هکتار، دومین تولیدکننده خرما در جهان است. در صورت عدم مبارزه صحیح، این آفت می‌تواند در نخلستان‌های کشور خسارتی در حدود ۱۰۰ تا ۵۰۰ میلیارد ریال به بار آورد (بیگدلو، ۱۳۸۸).

۶ استفاده از تله فرمونی و استفاده از فرمون در کنترل آفات و کنترل کرم خراط

با استفاده از تله‌های فرمونی علاوه بر نظارت و ردیابی آفت می‌توان با اشباع محیط از فرمون جنسی ماده و ایجاد اختلال در جفت‌گیری مانع روند طبیعی جفت‌گیری شده، زاد و ولد را کاهش داد. این تله‌ها قادرند جنس نر را جلب و شکار کنند که باعث کاهش تعداد نرها نسبت به ماده‌های آماده جفت‌گیری می‌شود، این امر در زاد و ولد آفت اختلال ایجاد کرده، از تخم‌ریزی آن‌ها جلوگیری می‌کند یا باعث می‌شود ماده‌ها تخم‌های عقیم تولید کنند. به هر حال استفاده از فرمون باعث می‌شود تراکم و خسارت آفت به اندازه چشمگیری کاهش یابد. رعایت نکات ظریف در استفاده از تله فرمونی میزان عمل فرمون را افزایش می‌دهد به طوری که استفاده از فرمون پروانه زنبور مانند نسبت به فرمون جنسی خود آفت از کارایی کمی و کیفی بیشتری برخوردار است. ضمنا بهتر است محل نصب تله‌ها در تاج درخت باشد، تله‌های سبز رنگ پروانه‌های بیشتری را جلب می‌کنند. تراکم نصب تله در هر هکتار بسته به شرایط منطقه، درختان میزبان و بویژه ترکم آفت در منطقه متفاوت بوده ولی در مجموع به تعداد ۴۰۰ عدد تله در هر هکتار برای شکار آفت توافق نظر شده است (بیگدلو، ۱۳۸۸).

استفاده از فرمون در کنترل آفات برای کنترل کرم سیب توسط فرمون

برای کنترل کرم سیب در مناطقی که جمعیت آفت از انبوهی پایین برخوردار است تعداد ۵۰۰ نوار پلیمری حاوی ماده موثره فرمون اختلال در جفت‌گیری را در سطح یک هکتار نصب می‌کنند. استفاده از این روش برای کننترل کرم سیب در ایران سابقه طولانی نداشته و طی سال‌های گذشته در مناطق آذربایجان و خراسان در قالب مبارزه تلفیقی و به همراه سایر روش‌های کنترل جمعیت آفت نظیر مبارزه بیولوژیک و مبارزات زراعی، مکانیکی و میکروبی و غیره مورد استفاده قرار گرفت. بررسی‌های اولیه نشان داده است که استفاده از این روش اثرات کنترلی خوبی در قالب مبارزه تلفیقی با کرم سیب داشته است (بیگدلو، ۱۳۸۸).

کاربرد استفاده از فرمون در کنترل آفات در مبارزه با پروانه چوبخوار پسته

استفاده از فرمون در کنترل آفات و فرمون جنسی پروانه چوبخوار، ماده‌ای فرار است که حشره ماده آن را به منظور جلب جنس نر به محیط می‌فرستد. حشرات نر با دریافت این ماده مسیر خود را به سمت جفت پیدا می‌کنند. با دانستن این موضوع، محققین توانسته‌اند این ماده را از بدن حشره ماده استخراج و فرمول شیمیایی آن را شناسایی کنند. در قدم بعد، این ماده به میزان زیاد و به روش‌های مصنوعی ساخته شد. طی سال‌های اخیر انواعی از فرمون جنسی برای این آفت ساخته و به کشور وارد شد. متاسفانه باغداران بسیاری، بدون آگاهی از روش استفاده و گاه بر اساس توصیه‌های غیرعلمی، به کاربرد نادرست و زیان‌آور این محصولات روی آورده‌اند که گاه باعث افزایش خسارت آفت شده است.

استفاده از فرمون در کنترل آفات و فرمون مصنوعی می‌توان در انواع تله‌های مختلف از جمله تله مثلثی (دلتا)، تله تشتک و تله‌های قیفی استفاده کرد. علی‌رغم در جریان بودن تحقیقات در این زمینه، به نظر می‌رسد شواهد موجود برای اثبات یا رد کارایی روش‌های کنترل فرمونی کافی نباشد اما به طور قطع با استفاده از تله‌های فرمونی می‌توان به وجود و یا فقدان این آفت در باغ و هم‌چنین تشخیص پیک پروازی حشره چوبخوار و تعیین زمان شروع سم‌پاشی پی برد. هر تله به طور متوسط می‌تواند روزانه بیش از هزاران حشره را با توجه به زمان و میزان آلودگی باغ شکار نماید (شکل ۱- ۱۴)، در صورتی‌که تله‌ها به موقع و به طور صحیح بکار گرفته شوند می‌توانند روزانه جمعیت زیادی از حشرات نر را جذب و از باغ خارج نمایند (شجاع‌الدینی، ۱۳۹۰).

کاربرد تله‌های فرمونی یکی از روش‌های غیرشیمیایی کنترل این آفت در شهرستان قاینات می‌باشد (رمضانی اول ریابی، ۱۳۹۱).

شکل- تله دلتا (راست) و جلب حشرات پروانه چوبخوار پسته به تله (چپ)

در پژوهشی، برخی عوامل مؤثر بر میزان شکار شب‌پره جوبخوار پسته توسط تله‌های فرمونی در رفسنجان بررسی شد. در این تحقیق اثر شکل و ارتفاع نصب تله‌های فرمونی در جلب حشرات کامل آفت مورد بررسی قرار گرفت. آزمایش در قالب طرح بلوک کامل تصادفی با ۹ تیمار شامل، سه شکل تله (دلتا، لوله‌ای و سینی با سطح چسبناک برابر) و سه ارتفاع متفاوت (سطح زمین، ۸/۰ متری و ۵/۱ متری) به صورت فاکتوریل در ۱۰ تکرار اجرا شد. فاصله تله‌ها ۵۰ متر بود و هر ۴ روز یک‌بار از اواخر اسفند تا اوایل اردیبهشت مورد بازدید و تعداد حشرات شکار شده شمارش گردید. میانگین تعداد حشرات کامل شکار شده در تله‌های سطح زمین کمترین و در تله‌های مستقر شده در ارتفاع ۵/۱ متر از سطح زمین بیشترین مقدار بود و بین آن‌ها تفاوت معنی‌دار وجود داشت. میانگین (SE ±( شکار در تله‌های دلتا، لوله‌ای و سینی در سطح زمین به ترتیب ۴۴/۳±۱۰/۴۳، ۲۶/۳±۳۵/۲۷ و ۱۴/۳±۴۹/۲۴، در ارتفاع ۸/۰ متر از سطح زمین به ترتیب ۳۷/۴±۴۱/۳۹، ۳۶/۴±۳۵/۳۹ و ۳۹/۴±۹۹/۳۸ و در ارتفاع ۵/۱ متری از سطح زمین به ترتیب ۵۷/۵±۶۹/۴۹، ۴۰/۵±۲۷/۴۵ و ۶۶/۵±۹۸/۵۲ بدست آمد. در بررسی دیگر، شکار سه تله دلتا هر دو ساعت یک‌بار در طول ۲۴ ساعت بررسی شد. نتایج نشان داد که بیشترین فعالیت حشرات کامل نر بین ساعت ۶-۱۰ صبح بوقوع می‌پیوندد. بنابراین نتایج نشان داد قرار دادن تله‌های فرمونی در ارتفاع مناسب (۵/۱ متر از سطح زمین) در شکار آفت مؤثرتر است (غلامعلی‌زاده و همکاران، ۱۳۸۹).

نوروزی و همکاران (۱۳۹۱) پژوهشی را طی سال‌های ۱۳۸۹ و ۱۳۹۰ در منطقه قمرود استان قم انجام دادند. کارایی استفاده از فرمون در کنترل آفات و تله‌های فرمون جنسی و فرمولاسیون کرماکیل بررسی گردید. تله‌های فرمونی به تعداد ۵ عدد در هکتار در ارتفاع یک متری از سطح زمین نصب و دهانه ورودی تله‌ها جهت جلوگیری از ورود گرد و خاک در جهت مخالف باد و فرمولاسیون خمیر کرماکیل به میزان ۱۲۰ گرم در هکتار روی شاخه‌هایی در ارتفاع یک متری سطح زمین قرار داده شد. نتایج نمونه‌برداری اولیه نشان داد تعداد نمونه مورد نیاز بر مبنای ضریب تغییرات (RV) کمتر از ۲۵ درصد، ۳۲ شاخه می‌باشد. آلودگی سرشاخه‌ها در تیمارهای مختلف با نرم‌افزار SPSS و تجزیه واریانس یک طرف (one-way ANOVA) به روش SNK مقایسه میانگین شدند. هر دو روش (تله فرمونی و خمیر کرماکیل) در مقایسه با تیمار شاهد به طور معنی‌داری باعث کاهش آلودگی شدند. میانگین آلودگی در تیمار تله فرمونی و خمیر کرماکیل به ترتیب ۵۴/۵±۴۰ و ۱۲/۴±۳/۲۳ درصد و در تیمار شاهد ۳۶/۷±۷۰ درصد تخمین زده شد. نتایج نشان داد که استفاده از فرمون در کنترل آفات و تله فرمونی و خمیر کرماکیل به ترتیب باعث کاهش ۲۱/۳±۳۰ و ۷۱/۴±۴۷ درصدی آلودگی گردیده است و می‌تواند به عنوان روش مؤثری جهت مدیریت جمعیت آفت مورد استفاده قرار گیرد.

جعفری ندوشن و همکاران (۱۳۹۱ الف) تاثیر نوع تله را در میزان شکار تله‌های فرمون جنسی سینتتیک چوبخوار پسته بررسی نمودند. آن‌ها بیان می‌کنند از فاکتورهای مؤثر در میزان شکار تله‌های فرمونی، شکل و نوع تله‌ها است. در این تحقیق میزان شکار تله‌های دلتا، لوله‌ای و مسطح (سینی) چسبی و آبی در سه منطقه پسته‌کاری استان یزد در سال ٨۹-۸۸ اندازه‌گیری شد. آزمایش در قالب طرح بلوک کامل تصادفی با ۴ تکرار و با استفاده از کپسول فرمون سینتتیک یکسان انجام گردید. تله‌ها در ابتدای ظهور پروانه‌های نر در باغ نصب و هر ٣ روز یک‌بار تعداد شکار پروانه نر شمارش شدند. میانگین شکار ٣ روزه تله‌های دلتا، لوله‌ای، مسطح و آبی به ترتیب ١٧٣، ٢۵١، ۳۱۰ و ۳۹۸ پروانه نر بوده است. تجزیه و تحلیل داده‌ها نشان داد که میزان شکار پروانه نر در تله‌های آبی و سینی مسطح به طور معنی‌داری ((P> 0.05 از تله‌های لوله‌ای و دلتا بالاتر است. بنابراین بهترین تله پیشنهادی، تله‌های آبی می‌باشند.

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

توسط
تومان